پرنیان

برنامه هايي براي كودكان زير 3 سال مبتلا به اوتيسم

برنامه هايي براي كودكان زير 3 سال مبتلا به اوتيسم
اگر كودك شما زير 3 سال سن دارد مي تواند از شانس درمان زودهنگام بهره ببرد. كودك شما مي تواند به دو طريق از اين برنامه درماني زودهنگام بهره ببرد , يا از طريق درمان در خانه و يا در مراكز درماني , برنامه درماني در خانه مستلزم اين است كه يك تيم درمانگر به خانه شما آمده و برنامه درماني را در خانه پياده كنند. در نوع ديگر كه درمان در مركز مي باشد اين شما هستيد كه بايد كودك را مرتبا به مركز برده و تحت درمان قرار دهيد. در هر دو صورت افرادي كه با كودك شما كار مي كنند بايد كساني باشند كه در زمينه اتيسم تخصص و تجربه داشته و برنامه درماني را به خوبي فهميده باشند. كمك هاي ديگر نيز با توجه به نياز كودك بايد براي او تهيه گردد مانند كار درماني , گفتار درماني و يا بازي درماني .
به عنوان والدين كودك اتستيك شما بايد فعاليت بيشتري نسبت به ساير افراد تيم درماني داشته باشيد. اين شما هستيد كه كودك خود را بهتر از ديگران مي شناسيد و مي توانيد به متخصص مربوطه و درمانگران در رابطه با انتخاب و اجراي برنامه درماني كمك زيادي بكنيد. تبادل تجربيات و اطلاعات ميان والدين و درمانگران بسيار مهم و حياتي است و مي تواند در پيشبرد برنامه درماني و پيشرفت كودك بسيار موثر باشد. توصيه مي كنيم براي استفاده از امكانات موجود در جهت كمك به اين كودكان و درمان زودهنگام با مراكز بهزيستي نزديك محل زندگي خود تماس بگيريد و از خدمات آنها به اين بيماران استفاده كنيد.
از آنجايي كه هيچ كودك اتستيك مانند كودك اتستيك ديگر نيست , برنامه درماني مناسب براي يك كودك نيز ممكن است براي كودك ديگر موثر نباشد. همين امر باعث شده است كه كار ارزيابي و ارائه برنامه هاي درماني مشكل تر باشد. يكي از محققين و متخصصين اتيسم بيان مي كند كه بهتر است هر كدام از مشكلات فرد اتستيك را به عنوان يك بيماري فرض كرده و در انتخاب برنامه سعي شود كه راه حل هاي اين مشكلات در برنامه گنجانده شود. شما مي توانيد ليستي از كارهايي را كه كودك شما مي تواند و نمي تواند انجام دهد , تهيه كرده و در انتخاب برنامه دقت كنيد كه آيا برنامه مورد نظر جوابگوي اين موارد مي باشد يا نه . دانستن اين اختلالات يادگيري در كودكان مي تواند به شما كمك كند تا بدانيد آيا روشي را كه انتخاب مي كنيد موثر خواهد بود يانه . دانستن نقاط قوت كودك نيز بسيار مهم است زيرا به اين ترتيب مي توانيد از انجام كارهاي اضافه با كودك خودداري كرده و بيشتر به نقاط ضعف او بپردازيد.
چند معيار كه مي توان با استفاده از آنها موثر بودن يك برنامه درماني را تشخيص داد :
آيا برنامه درماني به كودك صدمه اي خواهد زد در صورت شكست برنامه درماني چه تاثيرات منفي بر كودك و خانواده او وارد خواهد شد آيا اين برنامه درماني از نظر علمي بررسي و تاييد شده است آيا روشهاي ارزيابي مشخصي در اين برنامه گنجانيده شده است اين برنامه در مورد ساير كودكان چه مقدار موفقيت داشته است چه تعداد از كودكاني كه با اين برنامه تحت درمان قرار گرفته اند توانسته اند به مدارس عادي بروند و چه تعداد نتوانسته اند آيا در مانگران تعيين شده تجربه و علم كافي براي كار با كودكان اتستيك را دارند فعاليت ها و تمرينات چگونه برنامه ريزي شده اند كودك در اين برنامه چه مقدار مورد توجه قرار گرفته است پيشرفت كودك به چه نحوي اندازه گيري خواهد شد آيا رفتار و پيشرفت كودك به دقت مورد بررسي و ثبت قرار خواهد گرفت آيا كودك به درستي مورد تشويق و تحريك قرار خواهد گرفت آيا محيط اختصاص يافته براي محل تمرينات به درستي از چيزهايي كه ذهن كودك را پريشان مي كند خالي شده است آيا برنامه درماني به نحوي است كه امكان ادامه آن در خانه باشد هزينه برنامه , زمان آن و محل آن در حد توان والدين مي باشد
روشهاي رفتار درماني و بهبود ارتباط
رفتارهاي كودكان اتستيك اغلب براي والدين و درمانگران مشكل آفرين و ناراحت كننده است . اين رفتارها ممكن است نامناسب , تكراري , تهاجمي و خطرناك باشد و همينطور ممكن است شامل تكان دادن مكرر دست ها , حركت مداوم انگشتان , تكان دادن بدن به جلو و عقب , گذاشتن اشيا در دهان و يا كوبيدن سر به اشيا ديگر باشد. كودكان اتستيك همچنين ممكن است به رفتارهاي خودآزاري مانند آسيب زدن به چشمان و يا گازگرفتن دستان خود عادت داشته باشند. اين كودكان همچنين ممكن است نسبت به درد و سوختگي عكس العملي نشان ندهند. گاهي كودكاني نيز مشاهده شده اند كه بدون دليل به ديگران حمله كرده اند. دلايل بروز اين رفتارها در كودكان اتستيك هنوز به طور دقيق يافت نشده است و بسيار پيچيده مي باشد.
ولي برخي از متخصصين معتقدند كه اختلالات در حواس پنجگانه كودك مي تواند باعث بروز اين رفتار ها شوند و كودك با اين رفتارها مي خواهد اين حواس را ارضا كند.
مهارتهاي ارتباطي نيز (هم كلامي و هم نوشتاري ) مشكل مهمي در كودكان اتستيك مي باشد. آنها نمي دانند كه ارتباط چگونه برقرار شده و چه اهميتي دارد. همچنين اين كودكان اغلب در شروع ارتباط و برقراري ارتباط دو طرفه مشكل دارند. بسياري نيز مشكلات گفتاري دارند و ممكن است هيچگاه در طول زندگي خود صحبت نكنند و يا اينكه دير شروع به صحبت بكنند. بعضي از اين كودكان هم ممكن است از مهارت كلامي به نحو نادرست استفاده كنند مثلا هر كلمه ويا جمله اي كه به آنها گفته مي شود را تكرار مي كنند (تكرار طوطي وار) و يا اينكه فقي از كلمات تك براي ارتباط استفاده مي كنند. البته بايد يادآور شد كه مشكلات ارتباطي مي توانند باعث بروز ناهنجاريهاي رفتاري شوند.
مثلا كودكي كه قادر نيست نياز خود را بيان كند ممكن است شروع به فرياد كشيدن و يا خودآزاري كند.
روشهاي فراواني براي بهبود مشكلات اجتماعي , كلامي , حواس و رفتارهاي اختلالي تهيه شده است . برخي از اين روشها عبارتند از : اي بي اي , آموزش جز به جز , فلورتايم , داستانهاي اجتماعي و بهبود مجموعه حواس .
روش اي بي اي
بسياري از روشهاي درمان كودكان اتستيك بر پايه اصول اين روش تهيه شده اند. اصل مهم اين روش اين است كه رفتارهايي كه مورد تشويق قرار بگيرند احتمال تكرار و افزايش خواهند داشت و رفتارهايي كه مورد توجه قرار نگيرند احتمال حذف شدن آنها وجود دارد. اگرچه اي بي اي يك تئوري مي باشد ولي بسياري از مردم از اين اصطلاح براي روشهايي كه با اين اصل كار مي كنند , استفاده مي كنند. دو روش مهمي كه برپايه اين اصل وجود دارند , روش آموزش جز به جز و « لوواس » مي باشند.
در روش آموزش جز به جز و روش لوواس هر تمريني كه به كودك داده مي شود شامل يك دستور به كودك , يك عمل از طرف كودك و يك عكس العمل از طرف درمانگر مي باشد. اين روش علاوه بر تصحيح رفتارهاي كودك شامل آموزش مهارتهاي جديد نيز از قبيل مهارتهاي اوليه مانند خوابيدن و لباس پوشيدن تا مهارتهاي پيشرفته مانند برخوردهاي صحيح اجتماعي مي باشد. اين روش , روشي بسيار دقيق و كامل است . در اين روش معمولا كودك بين 30 تا 40 ساعت در هفته بصورت انفرادي با درمانگر دوره ديده كار مي كند. هر كار و مهارت جديد به اجزا كوچكتري تقسيم مي شود.
هرگاه كار خواسته شده از كودك به درستي انجام شود , كودك مورد تشويق قرار مي گيرد تا در كودك انگيزه تكرار آن و فرمانبري بيشتر شود. اين روش با مخالفتهايي نيز روبرو شده است .
برخي از متخصصين معتقدند كه اين روش به احساسات كودك لطمه مي زند و مدت زمان آموزش آن در طول هفته تاثيرات ناخوشايندي بر خانواده مي گذارد. به هرحال آمار و ارقام و تجربه نشان داده است كه تكنيكهاي اي بي اي نتايج مثبت و با ثباتي بر روي كودكان اتستيك داشته اشت .
TEACCH روش
اين روش اولين روشي بود كه براي كودكان اتستيك به كار گرفته شد. نام اين روش مخفف عبارت « درمان و آموزش كودكان اتستيك و ناتواني هاي ارتباطي مرتبط با اين بيماري » مي باشد. در اين روش اعتقاد بر اين است كه محيط زندگي كودك بايد با او تطبيق داده شود نه اينكه كودك با محيط تطبيق داده شود. در اين روش از تكنيك خاصي استفاده نمي شود بلكه برنامه درماني بر اساس سطح عملكرد كودك پايه ريزي مي شود. توانايي هاي كودك بر اساس معيارهاي آموزش هاي رواني بررسي مي شود و تكنيك هاي درماني در جهت بهبود ارتباط , مهارتهاي اجتماعي و انطباقي طراحي مي شوند. در اين روش به جاي اينكه به كودك يك مهارت و توانايي خاص آموزش داده شود , سعي بر اين است كه به كودك مهارتهايي آموزش داده شود تا بتواند محيط اطراف خود و رفتارهاي اطرافيان خود را بهتر درك كند. به عنوان مثال , برخي از كودكان اتستيك هنگام احساس درد شروع به فريادزدن مي كنند , در اين روش سعي برآن است كه به كودك آموزش داده شود تا هنگام احساس درد چگونه با برقراري ارتباط آن را به اطرافيان خود بفهماند. اين روش نيز مخالفاني دارد و اين مخالفان معتقدند كه اين روش خيلي خشك و پرشاخ و برگ است . همچنين ممكن است كودك اتستيك دريابد كه در برابر عمل خواسته شده چه انتظاري از او مي رود و فرا بگيرد كه بدون فكر , خلاقيت و دقت جواب خواسته شده را اجرا كند.
روش ارتباط با تبادل تصوير
يكي از مهمترين اختلالات در كودكان اتستيك عدم توانايي در ارتباط مي باشد . برخي از كودكان اتستيك ممكن است صحبت كردن را بياموزند و برخي نيز ممكن است هيچگاه قادر به اين كار نشوند. اين روش , روش مناسبي براي شروع گفتار و برقراري ارتباط در كودكان است كه قادر به صحبت كردن نمي باشند. دراين روش بر پايه اصول اي بي اي , به كودك آموزش داده مي شود كه چگونه نيازهاي خود را از طريق دادن تصاوير برآورده كند. از امتيازات مهم اين روش اين است كه ارتباط كودك ساده , قابل فهم , با تفكر و عمد مي باشد. با اين روش كودك مي تواند با هركسي ارتباط برقرار كند و تنهاكاري كه بايد انجام شود گرفتن و دادن تصاوير است .
روش فلور تايم
اين روش بسيار شبيه بازي درماني است . در اين روش سعي بر اين است كه ارتباط كودك با يك فرد ديگر از طريق برنامه هاي دقيق , بازي بيشتر و موثرتر شود . اين روش شامل 6 مرحله مي باشد كه كودك در مراحل طي آنها تقليد و چگونه ياد گرفتن را از يك بزرگتر فرا مي گيرد و به عبارتي كودك بايد نرده بام شش پله اي را طي كند. ممكن است كودكان در اين روش با مشكلاتي نيز روبرو شوند مثلا به علت اختلالات حسي در درك بعضي از تمرينات خواسته شده مشكل پيدا كنند و يا اينكه قادر به انجام برخي از تمرينات بدني موجود در برنامه نشوند. در اين برنامه والدين و درمانگران سعي مي كنند تا پيشرفت كودك را از طريق مسيرهايي كه كودك دوست دارد و با جهت دادن به اين مسيرها , فراهم كنند تا كودك بتواند شش مرحله پيشرفت موجود در اين روش درماني را طي كند. اين روش به طور مجزا كودك را در بدست آوردن مهارتهاي گفتاري و بدني كمك نمي كندبلكه از نظر احساسي و رواني به كودك كمك مي كند تا كودك بتواند درك بيشتري پيدا كرده و از طريق آگاهي و تجربه مهارتهاي ديگر را نيز بدست آورد.
معمولا از اين روش در كنار روشهاي دقيق تر ديگر مانند اي بي اي در ساعت فراغت كودك استفاده مي شود.
روش داستانهاي اجتماعي
اين داستانها براي آموزش مهارتهاي اجتماعي به كودكان اتستيك آماده شده اند. از طريق اين داستانها به كودك آموزش داده مي شود كه چگونه احساسات , منظور و برنامه هاي ديگران را درك كنند. در اين روش يك داستان بر اساس يك موقعيت و شرايط خاص با اطلاعات فراوان تهيه شده است كه به كودك از طريق گوش كردن به آن كمك ميشود تا بفهمد چه جواب يا عكس العمل مناسب را بايد از خود نشان دهد. اين داستانها معمولا از سه جز اصلي تشكيل مي شوند :
1 ـ اطلاعاتي در مورد افراد داستان , مكان و اجزا آن 2 ـ احساسات و افكار افراد داستان 3 ـ جوابها و عكس العمل هاي مناسبي كه بايد وجود داشته باشند. اين داستانها بايد بر اساس نياز كودك براي او خوانده شوند و حتما بايد از قول اول شخص مفرد و در زمان حاضر باشند. اين داستانها در صورت همراهي با تصاوير و موسيقي مي توانند تاثير بيشتري داشته باشند. بايستي داستانهاي فراهم شده به گونه اي باشند كه نقاط ضعف كودك را تصحيح كنند. مثلا كودكي كه از شرايط بخصوصي ترس دارد و يا اينكه در او ايجاد استرس مي كند بهتر است داستانهاي مناسبي در مورد اين شرايط براي او گفته شود.
روش درك مجموعه حواس
كودكان اتستيك اغلب از نظر حس هاي بدن خود داراي مشكلاتي مي باشند. ممكن است اين كودكان داراي آستانه تحريك بالا و پايين باشند و يا اينكه مغز آنها قادر نيست از اطلاعات بدست آمده توسط حواس پنجگانه آنها درك درستي از شرايط موجود بدست آورد. در اين روش درماني كه مي تواند توسط بازي درماني , كار درمان و يا گفتار درمان انجام شود به كودك كمك مي شود تا بهتر از اطلاعات حسي بهره ببرد. مثلا اگر كودك با حس لامسه خود مشكل دارد از كودك خواسته مي شود تا اشيا متفاوت با جنس هاي متفاوت را لمس كرده و با آنها كار كند. موسيقي درماني نيز جزئي از اين روش است كه توسط فركانس هاي متفاوت حساسيت كودك را در برابر برخي اصوات كم و يا زياد مي كند. دكتر « تمپل گراندين » كه خود يك بيمار اتيسم بوده است دستگاهي را طراحي كرده است كه با فشارهاي متفاوت بر دست , حس لامسه را بهبود مي بخشد. قبل از اجراي اين روش درماني , درمانگر حتما بايد كودك را به دقت زيرنظر گرفته و آشنايي كامل و دقيقي در رابطه با خصوصيات حسي كودك پيدا كند.
درمانهاي رژيمي و دارويي
از آنجايي كه اتيسم يك طيف از بيماريهاي مشابه است نمي توان گفت كه يك درمان خاص براي همه اين طيف مي تواند موثر باشد. ولي بهرحال متخصصين و خانواده ها به اين نتيجه رسيده اند كه با استفاده از چندين روش درماني و يا تركيبي از آنها مي توان به كودك اتستيك كمك كرد تا رفتارهاي اختلالي آنها بهتر شده و عملكرد كلي آنها پيشرفت كند. اين تركيب درماني مي توان تركيبي از روشهاي روانشناسي و داروئي باشد. تاكنون داروئي يافت نشده است تا از بروز اتيسم جلوگيري كند يا اينكه آنرا درمان كند ولي متخصصين و خانواده ها به تجربه دريافته اند كه بعضي از داروهاي استفاده شده در بيماريهاي ديگر , در بهبود بعضي از اختلالات اتيسم موثر مي باشند. همچنين مشاهده شده است كه تغييرات رژيم غذايي و افزودن برخي ويتامين ها و مواد معدني مي تواند در بهبود برخي از اختلالات اتيسم موثر باشد. طي ده سال گذشته تحقيقات زيادي دراين زمينه انجام شده كه نتايج آن حاكي از اين است كه افزودن برخي ويتامين ها و همچنين B 21 و B 6 مانند حذف برخي مواد مانند گلوتن و كازئين از رژيم غذايي كودك مي تواند در بهبود عملكرد سيستم گوارشي , آلرژي ها و رفتارهاي كودك تاثير مثبت داشته باشد.
برخي از داروهاي بيماري هاي ديگر نيز وجود دارند كه در مورد بعضي از كودكان اتستپك اثرات مثبت نشان داده اند. اين داروهامعمولا در درمان بيش فعالي , اختلالات توجه و نگراني در كودكان اتستيك موثر بوده اند. در اصل مي توان گفت هدف از استفاده دارو در كودكان اتستيك , كاهش رفتارهاي اختلالي در جهت استفاده بهتر و بيشتر كودك از جلسات درماني مي باشد.
استفاده از هر دارويي براي كودكان اتستيك بايد حتما زير نظر متخصص بوده و اثرات آن به دقت بررسي شود.
شايد بتوان گفت يكي از بيشترين ويتامين هاي استفاده شده براي كودكان اتستيك , مي باشد . اين B ويتامين ويتامين در ساخت آنزيم هايي كه مغز براي فعاليت خود به آنها احتياج دارد , موثر است . در تحقيقاتي كه در مورد اين ويتامين انجام شده است , نشان داده شده كه حدود نيمي از كودكاني كه اين ويتامين در رژيم غذايي آنها بيشتر استفاده شد , تاثيرات مثبتي از خود نشان داده اند كه اين تاثيرات شامل بهبود رفتار , بهبود تماس چشمي , توجه بيشتر و افزايش توانايي يادگيري در اين كودكان مي باشد در برخي از كودكان , روغن جگر ماهي كه حاوي A مقادير فراواني ويتامين هاي مي باشد . تاثيرات خوبي در D و افزايش تماس چشمي و بهبود رفتاري داشته است . ويتامين نيز در عملكرد بهتر مغز موثر C است و استفاده آن در برخي كودكان اثرات مثبت دارد . استفاده از ويتامين ها بايد تحت نظر پزشك بوده و در صورت لزوم آزمايشاتي انجام شود تا از اثرات جانبي و مخرب استفاده بيش از حد ويتامين ها پيشگيري شود.
بعضي از كودكان اتستيك به برخي از مواد غذايي حساسيت ها از خود نشان مي دهند و ممكن است به آن غذا آلرژي پيدا كنند . حذف اين مواد غذايي از رژيم كودك باعث پيشرفت چشمگير و بهبود رفتاري مي شود.
پروتئين هايي نظير گلوتن و كازئيين در كودكان اتستيك ممكن است به خوبي شكسته نشده و باعث بروز مشكلاتي در كودك شوند. حذف اين پروتئين ها در اينگونه كودكان مي تواند به رفع اختلالات گوارشي آنها كمك نمايد و در نتيجه رفتارهاي اختلالي ناشي از آن نيز رفع مي گردد . گلوتن در غلات و كازئين در لبنيات وجود دارند. بايد توجه كرد كه در صورت وجود اين مشكل در كودك , نبايد غلات و لبنيات به يكباره از رژيم غذايي كودك حذف شود چرا كه قطع ناگهاني اين مواد , خود مي تواند باعث بروز مشكلات ديگري شود.
ساير انواع درمان هايي كه مي تواند ارتباط كودك با دنياي اطراف و سايرين را بهبود بخشيده و رفتارهاي آنها را بهتر كند , مي توان به موسيقي درماني , هنر و حيوان درماني اشاره كرد كه اين درمان ها را مي توان به صورت فردي و يا در مراكز مخصوص به صورت جمعي كار كرد. در تمامي اين روش ها افزايش قدرت ارتباط , بهبود روابط اجتماعي و افزايش اعتماد به نفس , مشترك مي باشد. همچنين اين روش ها كمك مي كنند تا كودك بتواند رابطه بي خطر و مفيدي با درمانگر خود و سايرين برقرار كرده و با آنها مانوس شود. موسيقي و هنر در رفع مشكلات حواس پنجگانه كودك بسيار مفيد است زيرا توسط اين درمان , قدرت درك , شنوايي و ديداري كودك تقويت مي شود. حيوان درماني نيز معمولا شامل اسب سواري و شنا با دلفين ها مي باشد. در اين نوع درمان ها كودك توانايي هماهنگي عضلات و اندام ها را به دست مي آورد. همچنين احساس دوست داشتن و اعتماد به نفس نيز از فوايد اين نوع درمان است .
نكته آخر
بسياري از والدين و درمانگران كودك , امنيت محيط خانه را براي كودكان اتستيك مهم مي دانند. نصب درهاي امنيتي در ورودي پله ها و درب خروجي , قرار دادن محافظ بر روي پريزهاي برق و گذاشتن قفل هاي اضافي بر روي كابينت ها مي تواند از جمله مسايل امنيتي خانه باشد. تمامي والدين اين نكات امنيتي را در سال هاي اول زندگي كودك رعايت مي كنند ولي براي كودكان اتستيك ممكن است اين موارد براي مدت زمان بيشتري احتياج باشد.
رفتارهاي كودكان اتستيك مي تواند باعث بروز حوادثي براي او شود. مثلا بالا و پائين پريدن هاي فراوان , عقب و جلو كردن خود , پاره كردن اشيا , انداختن اشيا بر روي زمين , كوبيدن وسايل به اطراف , روشن و خاموش كردن وسايل برقي و ... همگي مي تواند در صورت بي توجهي باعث بروز حوادثي شود. بنابر اين هم رعايت موارد ايمني درخانه و هم سعي در آموزش كودك در باره اين موارد ضروري مي باشند.
روزنامه جمهوري اسلامي 27/09/1382
+ نوشته شده در  چهارشنبه 4 اسفند1389ساعت 3:54  توسط پرنیان  |